Καπιταλισμός και άνθρωπος

Όποιος/α συμμετέχει στη διαδικασίες της Αρ.Εν.Νομικής ή θα ήθελε να συμμετέχει ή εν πάση περιπτώσει αναγνωρίζει τον εαυτό του στα κινηματικά μπλοκ της φοιτητικής Αριστεράς, και θέλει να δημοσιεύσει ένα άρθρο, παρακαλείται να το στείλει στη διεύθυνση arenilegal@gmail.com. Τα άρθρα αυτά είναι άρθρα προσωπικής γνώμης και δεν απηχούν a priori τις συνομολογημένες θέσεις του σχήματος.]
άρθρο γνώμης του Χριστόφορου Τσαβόπουλου
Στις μέρες μας ακούγονται συχνά απόψεις που σχετίζουν το καπιταλιστικό σύστημα με την ίδια τη φύση και την υπόσταση του ανθρώπου σε μια προσπάθεια υποστήριξής του. Πιο συγκεκριμένα υποστηρίζεται πως ο καπιταλισμός είναι το οικονομικό σύστημα που ανταποκρίνεται καλύτερα στην έμφυτη τάση του ανθρώπου για διαρκή πρόοδο και εξέλιξη και τον βοηθά να καλύψει με τον βέλτιστο τρόπο τις υλικές του ανάγκες. Λίγες δεν είναι ούτε οι θεωρίες που συνδέουν τον καπιταλισμό με διάφορες εκφάνσεις της ανθρώπινης ψυχοσύνθεσης (π.χ με τον εγωισμό του). Παρόλο που αυτές οι θεωρήσεις κρύβουν μια δόση αλήθειας σίγουρα δε μπορούν να χαρακτηριστούν απόλυτα ορθές και να προσδώσουν στο εν λόγω σύστημα τα χαρακτηριστικά του ιδανικού , του αναπόφευκτου και του ακατανίκητου.
Πρώτο μας βήμα στην πορεία κρίσης αυτών των αντιλήψεων θα πρέπει να είναι η μελέτη της ανθρώπινης φύσης. Θα προβούμε λοιπόν σε μια διαίρεσή της σε δύο επί μέρους υποστάσεις , η οποία έχει γίνει και στο παρελθόν με παρόμοιο τρόπο από πληθώρα στοχαστών ( π.χ τον Αριστοτέλη ). Ως διττή λοιπόν θα λογίσουμε την ανθρώπινη φύση και τα δύο μέρη της θα ονομάσουμε συμβατικά ζωώδη και ανθρωπιστική φύση.
  Η ζωώδης φύση ονομάζεται έτσι διότι πηγάζει από αρχέγονα ένστικτα που είναι κοινά για όλους τους ζωικούς οργανισμούς. Τέτοια είναι η ανάγκη για βρώση και πόση , το ένστικτο της αναπαραγωγής κτλ. Από αυτά πηγάζουν οι λεγόμενες ορμές του ανθρώπου που αποσκοπούν στην ατομική επιβίωση του αλλά και στην προσωπική του τέρψη. Εν ολίγοις εκδήλωση των παραπάνω είναι και ο ανθρώπινος εγωισμός. Αναλογιζόμενοι αυτά μπορούμε να συμπεράνουμε πως η ζωώδης φύση αποσκοπεί στην πλήρωση των σωματικών αναγκών και ότι έχει ατομιστικό από τη μια και βραχυπρόθεσμο από την άλλη προσανατολισμό, αφού επικεντρώνεται στις παροντικές συνθήκες διαβίωσης του εκάστοτε ανθρώπου.
  Η ανθρωπιστική φύση λαμβάνει το παρόν όνομα διότι χαρακτηρίζει μόνο τον άνθρωπο (βέβαια θα μπορούσε να λάβει και άλλες ονομασίες όπως χριστή ή αξιόπρακτη ανάλογα με την κάθε φορά οπτική ). Αυτή διαμορφώνεται μέσα από την κοινωνική συμβίωση , η οποία όμως δεν προέκυψε με παρθενογέννεση αλλά είναι αποτέλεσμα της ανάγκης του ανθρώπου να αντιμετωπίσει καλύτερα τις διάφορες δυσχέρειες του βίου του όπως τις καιρικές συνθήκες , τα άλλα ζώα, την εξασφάλιση τροφής κ.ά. Κατά συνέπεια ο άνθρωπος  συμβιώνοντας με άλλους κατάφερε να βελτιώσει τη ζωή του και επιπροσθέτως άρχισε να νοιάζεται για την ευημερία του κοινωνικού του συνόλου και των συνανθρώπων του. Έτσι αναπτύχθηκε η λεγόμενη κοινωνική ηθική που με τη σειρά της γέννησε τις πνευματικές ανάγκες του ανθρώπου. Όλα τα προαναφερθέντα συνεπώς συναποτελούν την ανθρωπιστική φύση , για την οποία , συνάγεται , ότι έχει συλλογικό και μακροπρόθεσμο προσανατολισμό , αφού αποσκοπεί στην συνέχιση του κοινωνικού συνόλου στο μέλλον.
  (Προσοχή! Δε θα πρέπει να συγχέουμε την παραπάνω διάκριση με τον παραδοσιακό διαχωρισμό του ανθρώπου σε σώμα και πνεύμα καθώς και οι δυο υποστάσεις που παρατηρήσαμε υπάρχουν εκ φύσεως στον άνθρωπο , χωρίς να περιλαμβάνουν μεταφυσικά στοιχεία. Επιπλέον και οι δύο έχουν κοινό στόχο , την ευημερία του ανθρώπου και την κάλυψη υλικών αναγκών.
  Από όσα αναφέραμε εύλογα συμπεραίνει κανείς πως η ανθρωπιστική φύση είναι ανώτερη της ζωώδους επειδή προσβλέπει στη συνέχεια της ανθρώπινης ύπαρξης και στο μέλλον μέσω της ορθής διατήρησης του κοινωνικού συνόλου έξω από το οποίο είναι αμφίβολη τόσο η επιβίωση όσο και η ευτυχία του ανθρώπου. Βέβαια η ζωώδης φύση δε μπορεί και ούτε πρέπει να εκμηδενιστεί εφόσον είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ανθρώπινης οντότητας. Το βέλτιστο είναι η συνύπαρξη των δύο φύσεων σε ποιοτική αναλογία υπέρ της ανθρωπιστικής.
  Ο κοινός νους , με βάση τα προειρημένα , δύναται να κατανοήσει και να καταδεχθεί ότι ο καπιταλισμός ανταποκρίνεται στη ζωώδη φύση του ανθρώπου και υποτιμά την ανθρωπιστική. Όπως όμως ιδιαίτερα εύστοχα έχει διατυπώσει ποικιλοτρόπως η λογοτεχνία, ο άνθρωπος είναι το τρομερότερο των ζώων, και το βασικό εγγενές χαρακτηριστικό του που μας επιτρέπει να συμφωνήσουμε με την παρατήρηση αυτή είναι η νοητική του υπεροχή που του δίνει τη δυνατότητα να εκμεταλλεύεται στο έπακρο τα φυσικά του εφόδια. Ο καπιταλισμός, συνεπώς, μεγενθύνει τις ζωώδεις ποιότητες του ανθρώπου σε τέτοιο βαθμό που γίνονται επικίνδυνες για τον ίδιο και το περιβάλλον του.
  Αρχικά ο καπιταλισμός στοχεύει στην ικανοποίηση των υλικών αναγκών του ανθρώπου μέσα από τη συγκέντρωση αγαθών και κατά συνέπεια χρηματικού πλούτου. Αντί όμως να περιορίζεται στην πλήρωση τέτοιου είδους φυσικών αναγκών προχωρά στην υπερβολή με απόρροια φαινόμενα όπως ο υπερκαταναλωτισμός και ο υλικός ευδαιμονισμός. Στην ουσία ο άνθρωπος , ζώντας καπιταλιστικά , αρχίζει να εξαρτάται μέσα από μια σειρά μηχανισμών ( όπως η διαφήμιση ) από τα υλικά αγαθά , τα οποία καθορίζουν πλέον τη συναισθηματική του κατάσταση και η απόκτηση των οποίων δε γίνεται πια για την ικανοποίση αναγκών αλλά μετατρέπεται η ίδια σε ανάγκη. Η εξάρτηση αυτή επιπλέον καθιστά ακόρεστη την ανάγκη για πλουτισμό και οδηγεί συντελειακά στην κατασπατάληση κάθε λογής πόρων.
  Έπειτα ο καπιταλισμός θρέφει τον ανθρώπινο εγωισμό και ατομικισμό σε σημείο που ξεπερνά τα επιτρεπτά για τη διατήρηση της κοινωνικής συμβίωσης  όρια. Αν και πολλοί προφασίζονται πως ο καπιταλισμός προωθεί τη συλλογική ανάπτυξη μέσω της ατομικής προόδου η πραγματικότητα μας μαρτύρα πως η αλήθεια είναι πολύ διαφορετική. Και αυτό διότι αφενός στα πλαίσια του καπιταλιστικού συστήματος ευνοείται η εκμετάλλευση του ανθρώπου από άνθρωπο και αφετέρου η συγκέντρωση ολοένα και περισσότερων , περιορισμένων σε αριθμό αγαθών , σε όλο και λιγότερα χέρια (νομοτελειακή συνέπεια του καπιταλισμού ) ευνοεί προφανώς την ανάπτυξη και ευημερία των λίγων και όχι των πολλών. Όλα τούτα πηγάζουν από την ενίσχυση του ανθρώπινου εγωισμού, την οποία επιφέρει ο καπιταλισμός και η οποία οδηγεί τον άνθρωπο στην υποτίμηση των γύρω του.
  Τέλος , αφού εξετάσαμε τη σχέση του καπιταλισμού με τις ανάγκες και τον ψυχισμό του ανθρώπου που ανταποκρίνονται στη ζωώδη του φύση , μένει να δούμε και το βραχυπρόθεσμο προσανατολισμό του. Αυτός θα γίνει καλύτερα αντιληπτός εάν τον συνδέσουμε με το πεπερασμένο της ανθρώπινης ύπαρξης . Με λίγα λόγια ο άνθρωπος είναι προορισμένος να αποβιώσει , γεγονός στο οποίο στηρίζεται  ο καπιταλισμός προωθώντας τη λογική του << ό,τι αρπάξουμε>> , τη λογική δηλαδή που ασπάζεται την εκμετάλλευση των πάντων από κάποιον προκειμένου αυτός να βελτιώσει την εκάστοτε προσωρινή του κατάσταση. Συνεπώς ο καπιταλισμός οδηγεί τον άνθρωπο στο να φροντίζει για την καλοπέρασή  του δίχως να ενδιαφέρεται για την μακροημέρευση του συνόλου και προφανώς των επόμενων γενεών μήτε για τη διατήρηση του φυσικού περιβάλλοντος.
  Από την ανάλυση που προηγήθηκε κατανοούμε πως το καπιταλιστικό οικονομικό σύστημα υπερτονίζει τη ζωώδη φύση του ανθρώπου υποτιμώντας ταυτόχρονα τις αξίες και τους στόχους της ανθρωπιστικής φύσης. Αυτό φυσικά δε συμβαίνει χωρίς συνέπειες, οι οποίες είναι πολυσήμαντες και πολύπλοκες και οπωσδήποτε πρέπει να σημειωθούν και να αξιολογηθούν.
  Βασικότερη επίπτωση της καπιταλιστικής λογικής που, θέτει σε δεύτερη μοίρα τη συλλογικότητα, είναι η έκπτωση της κοινωνικής συνείδησης. Το άτομο δηλαδή σταματά να δρα ως οργανικό μέλος του περιβάλλοντός του και επικεντρώνεται στον εαυτό του. Κατά συνέπεια χάνει εκκούσια την ιδιότητα του κοινωνού αφενός της ανθρώπινης συμβίωσης και οργανωμένης κοινωνίας κι αφετέρου του οικοσυστήματος και του φυσικού περιβάλλοντος. Και οι δύο αυτές ολότητες παραγκωνίζονται, θυσιάζονται επί καπιταλισμού στο βωμό του προσωπικού κέρδους και της ατομικής προβολής και προόδου σε βαθμό που ξεπερνά τα όρια του μέτρου και της βιώσιμης ισορροπίας.
  Τι όμως σημαίνει στην πράξη η απώλεια της ιδιότητας του κοινωνού της ανθρώπινης οργανωμένης συμβίωσης για το άτομο; Καταρχάς σημαίνει την αποσάθρωση του κοινωνικού συνόλου καθώς η καπιταλιστική εγωιστική λογική και η παρεπόμενη ιδεολογία της ατομικής πορείας στη ζωή κόβει τους συνεκτικούς δεσμούς ανάμεσα στα μέλη της κοινωνικής ομάδας τα οποία παύουν να συνεργάζονται για την κοινή ευδαιμονία και υποπέφτουν σε έναν ανηλεή ανταγωνισμό. Κατά συνέπεια επικρατούν στην κοινωνία συνθήκες αλληλοσπαραγμού και η εικόνα του Χομπς για τον άνθρωπο που είναι σα λύκος για το συνάνθρωπο γίνεται πραγματικότητα. Θύματα αυτής της κατάστασης είναι η αλληλεγγύη και η ηθική. Η έκλυση των ηθών, η έξαρση της παρανομίας και φαινόμενα παθογένειας είναι η συνθήκες που τελικά θα επικρατήσουν. Ίσως αυτό να έχει ως αποτέλεσμα την ευημερία ολίγων ικανών ή εκλεκτών, είναι όμως άραγε δυνατή η συνέχιση μιας τέτοιας ευτυχίας εις βάρους του συνόλου;
  Σε συνάφεια με τα προηγούμενα βρίσκεται η εχθρική στάση της ανθρωπότητας τους τελευταίους αιώνες της ύπαρξής της  απέναντι στη φύση. Η εκμετάλλευση των πάντων για το κέρδος και η θεώρηση που παρουσιάζει τον άνθρωπο όχι ως οργανικό μέρος του φυσικού περιβάλλοντος αλλά ως ιδιοκτήτη του, που αποτελούν κύριους άξονες της καπιταλιστικής ιδεολογίας , έχουν οδηγήσει στην καταλήστευση και εξάντληση των φυσικών πόρων. Κι αν η ευημερία του ενός μακριά από την κοινότητα είναι απλώς αμφισβητήσιμη η επιβίωση του ανθρώπου χωρίς τη φύση είναι σε κάθε περίπτωση αδύνατη. Η αποξένωση του ανθρώπου από το οικοσύστημα και η καταστροφή του δευτέρου για την εξυπηρέτηση ανοριακών υλικών συμφερόντων με βάση τις πιο απαισιόδοξες απόψεις έχει φέρει το μη αναστρέψιμο επικείμενο τέλος της ανθρωπότητας. Ακόμα κι αν υιοθετήσουμε πιο αισιόδοξες ματιές πρέπει να κατανοήσουμε ότι η κοινή με του φυσικού περιβάλλοντος καταστροφής μας είναι η αναπόδραστη κατάληξη της καπιταλιστικής πορείας.
  Στο σημείο αυτό αξίζει να εξετάσουμε κάποιες <<ρομαντικές>> αντιλήψεις θεωρητικών και μη οι οποίοι πιστεύουν πως οι πιο πάνω παρατιθέμενες πρακτικές αποτελούν αλλοίωση του αμιγούς καπιταλισμού. Σε τέτοιου είδους θέσεις μπορεί κανείς εύκολα να διαπιστώσει τις αντιφάσεις με τον πυρήνα της καπιταλιστικής  θεωρίας και ,κυρίως , πράξης. Μοντέλα όπως αυτό της βιώσιμης αειφόρους ανάπτυξης και σχέδια για επιβολή ελέγχου εκ των άνω σε ένα σύστημα που προωθεί την ασυδοσία και την αναρχία στο οικονομικό πεδίο είναι σίγουρα στους καιρούς μας εξαιρετικά δύσκολα εφαρμόσιμα αν όχι ουτοπικά.
  Από όσα είδαμε μπορούμε να καταλήξουμε στο ότι είναι απαραίτητο ο άνθρωπος να επανακτήσει την ιδιότητα του κοινωνού μέσα τόσο στο ανθρώπινο όσο και στο φυσικό περιβάλλον στα οποία αναπτύσσει τις δραστηριότητές του και διάγει το βίο του. Σε αντίθετη περίπτωση το πρώτο πράγμα που απειλείται είναι η υλική και πνευματική του υπόσταση.
  Θέλοντας να ανακεφαλαιώσουμε μπορούμε να απαντήσουμε  στις θεωρήσεις που συναντήσαμε στην αρχή. Ο καπιταλισμός λοιπόν δεν είναι το οικονομικοπολιτικό σύστημα  που αρμόζει απόλυτα και αναπόδραστα στον άνθρωπο παρά εκείνο που ανταποκρίνεται σε ορισμένη έκφανση της ανθρώπινης φύσης και μάλιστα στην πιο κτηνώδη απλούστερη και πιο κοντόφθαλμη. Συνεπώς ο καπιταλισμός εκμεταλλευόμενος την εγωιστική υπόσταση του ανθρώπου και το πεπερασμένο της ύπαρξής του τον προσανατολίζει  στον εαυτό του απομακρύνοντας τον παράλληλα από κάθε μορφή συλλογικότητας. Αυτή η ροπή στην οποία η καπιταλιστική λογική οδηγεί τον άνθρωπο απειλεί τόσο την κοινωνική όσο και τη βιολογική του ύπαρξη όπως είδαμε και πιο πάνω.
 Οι συνέπειες τελικώς αυτής της εσφαλμένης αναλογίας προτεραιοτήτων εις βάρος της ανθρωπιστικής φύσης του ανθρώπου , είναι αν μη τι άλλο τρομακτικές , αν εξετασθούν σε βάθος χρόνου. Το συμπέρασμά μας δε μπορεί παρά να είναι μόνο ένα. Προκειμένου η ανθρώπινη κοινωνία – και κατά συνέπεια και ο ίδιος ο άνθρωπος  – να συνεχίσει να λειτουργεί εύρυθμα και να προοδεύει ουσιαστικώς είναι αδήριτη η ανάγκη εξάλειψης ή τροποποίησης επί το <<κοινωνικότερον>> του καπιταλιστικού συστήματος και της παρεπόμενης νοοτροπίας. Η ολική ή μερική συστημική αλλαγή φαντάζει σήμερα μονόδρομος.
Advertisements
This entry was posted in LeftCore and tagged , , , , , , , , , , , , , , , , , . Bookmark the permalink.

...

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s