Αποχαιρετισμός στον Ερνέστο Λακλάου

 

laklaouΠριν από λίγες ημέρες ο χώρος των κοινωνικών επιστημών και της πολιτικής σκέψης έχασε ένα από τα πιο πρωτότυπα μυαλά του. Το πρωί της Κυριακής ο Αργεντίνος πολιτικός φιλόσοφος, εισηγητής της «θεωρίας του λόγου» και θεωρητικός της ηγεμονίας, ο μετα-μαρξιστής Ερνέστο Λακλάου (ή Λακλώ, όπως ο ίδιος προτιμούσε να προφέρεται το όνομά του) «έφυγε» από τη ζωή

Του Γιώργου Κατσαμπέκη

Ο θάνατός του ήταν ξαφνικός, αφού η ζωηρή του παρουσία το τελευταίο διάστημα σε διάφορες εκδηλώσεις και διεθνή συνέδρια όπου παρέδιδε ομιλίες, έδινε την εικόνα ενός ανθρώπου που όχι μόνο δεν τον είχαν εγκαταλείψει οι δυνάμεις του, αλλά που διένυε μια περίοδο διανοητικής εγρήγορσης, σε συνεχή και ενεργό διάδραση με τον ακαδημαϊκό κόσμο και την ευρύτερη δημόσια σφαίρα. Έκφραση αυτής ακριβώς της εγρήγορσης ήταν  και το έντονο ενδιαφέρον που είχε εκδηλώσει τελευταία για τις πολιτικές εξελίξεις στην Ελλάδα, ενδιαφέρον που αποτυπώνεται σε συνεντεύξεις του στην Εφημερίδα των Συντακτών και την Αυγή. Αν συνυπολογίσει κανείς εδώ και την πολύ πρόσφατη αναγγελία κυκλοφορίας δύο νέων συλλογών κειμένων του από τους κορυφαίους εκδοτικούς οίκους Verso και Routledge (για Μάιο και Ιούνιο 2014 αντίστοιχα), τότε γίνεται πιο κατανοητό το «ξαφνικό» του θανάτου του. Εκεί που περιμέναμε τα νέα του βιβλία, μας ήρθε το νέο του χαμού του.

Ποιος ήταν όμως ο Ερνέστο Λακλάου; Αξίζει νομίζω να θυμηθούμε εν τάχει το περιβάλλον στο οποίο ζυμώθηκε κοινωνικά και πολιτικά, καθώς και ο ίδιος τόνιζε συχνά τη σημασία των πρώιμων προσπωικών του βιωμάτων στην μετέπειτα διανοητική του εξέλιξη.

Γεννημένος το 1935, στην Αργεντινή, η ενηλικίωσή του θα τον βρει σε μια χώρα όπου οι πολιτικές ζυμώσεις χτυπάνε κόκκινο, σε μια εποχή κινηματική και βαθιά χαραγμένη από την εμβληματική φυσιογνωμία του Περόν. Δεν είναι διόλου τυχαίο, υπ’ αυτό το πρίσμα, το γεγονός ότι ορισμένες θεματικές –όπως π.χ. ο λαϊκισμός ή ο ρόλος του «ηγέτη» στα κοινωνικά κινήματα– δεν σταμάτησαν να επανέρχονται στο έργο του, αφού συνιστούσαν καθοριστικό βίωμα και διαρκή κέντρισμα για στοχασμό, που ποτέ δεν τον άφησαν. Τα νεανικά του χρόνια θα τον βρουν να συμμετέχει δυναμικά στους συλλογικούς αγώνες της εποχής του, ενεργός στο φοιτητικό κίνημα και παρών στις τάξεις της Αριστεράς. Το 1958 εντάσσεται στο Αργεντίνικο Σοσιαλιστικό Κόμμα, ενώ το 1963 περνά στην ηγετική ομάδα του Σοσιαλιστικού Κόμματος της Εθνικής Αριστεράς (διάσπαση του τελευταίου), όπου διετέλεσε και αρχισυντάκτης της εβδομαδιαίας κομματικής εφημερίδας Lucha Obrera (Εργατική Πάλη). Η επαφή του με την πολιτική ξεκινά από την άμεση πρακτική εμπλοκή και τον βρίσκει τότε στο στρατόπεδο του μαρξισμού.

Τρία χρόνια αργότερα θα μεταναστεύσει στην Αγγλία ώστε να ακολουθήσει τις διδακτορικές του σπουδές στην Οξφόρδη, μετά από παρέμβαση του Έρικ Χομπσμπάουμ· είχε μεσολαβήσει, βεβαίως, η επιβολή της χούντας στην Αργεντινή. Στην Αγγλία θα έρθει σε επαφή με τις ιδέες του Αλτουσέρ, αλλά πολύ γρήγορα θα αναδειχθεί σε σφοδρό κριτικό του ταξικού αναγωγισμού και του οικονομικού ντετερμινισμού, στρεφόμενος περισσότερο στις ιδέες του Αντόνιο Γκράμσι και ειδικότερα στην έννοια της ηγεμονίας, την οποία ανέδειξε τελικά σε κεντρική αναλυτική κατηγορία για την κατανόηση των πολιτικών αγώνων και τη συγκρότηση των συλλογικών ταυτοτήτων. Η κριτική του στις περιοριστικές πτυχές του (Αλτουσεριανού) μαρξισμού αποτυπώνεται και στην πρώτη του μονογραφία το 1977, με τίτλο Πολιτική και ιδεολογία στη μαρξιστική θεωρία, που κυκλοφόρησε και στα ελληνικά σε μετάφραση Γρηγόρη Ανανιάδη (εκδ. Σύγχρονα Θέματα, 1983). Εκεί στο στόχαστρό του θα μπει και ο «δικός μας», Νίκος Πουλαντζάς. Σε αυτό το βιβλίο θα ασχοληθεί επίσης, για πρώτη φορά εν εκτάσει, με το ζήτημα του λαϊκισμού, αποδομώντας τις επικρατούσες τότε ερμηνείες του φαινομένου, δίνοντας έμφαση στον τρόπο με τον οποίο ο λαϊκιστικός λόγος συμπτύσσει διαταξικές συμμαχίες και μέτωπα, και αναδεικνύοντας τις δυνάμει δημοκρατικές/προοδευτικές του πτυχές. Είναι γεγονός πως όσο περνούν τα χρόνια, όλο και περισσότερο δικαιώνεται η αρχική θέση του Λακλάου. Από την αρχή, εξάλλου, η σκέψη του επηρέασει ιδιαίτερα και την εγχώρια συζήτηση του φαινομένου.

Ο συνδυασμός της γκραμσιανής σκέψης με την λακανική ψυχανάλυση, την φιλοσοφία του Βιτγκενστάιν, τον μετα-δομισμό του Φουκώ και την αποδόμηση του Ντεριντά, θα δώσουν λίγα χρόνια αργότερα ζωή στο πιο διάσημο ίσως έργο του, με τίτλο Ηγεμονία και σοσιαλιστική στρατηγική(NLB, 1985) το οποίο έγραψε μαζί με την σύντροφό του, την Βελγίδα πολιτική φιλόσοφο, Σαντάλ Μουφ, και εξαιτίας του οποίου αμέσως οι δυο τους πολιτογραφήθηκαν στο σύμπαν της ριζοσπαστικής πολιτικής θεωρίας ως «μετα-μαρξιστές». Σε τούτο το βιβλίο, πέρα από την αποφασιστική αποδόμηση του μαρξιστικού corpus, ο Λακλάου θα εγκαινιάσει μια ολόκληρη σχολή σκέψης προτάσσοντας ένα νέο πολιτικό σχέδιο, την «ριζοσπαστική δημοκρατία» (radical democracy), που μέχρι το τέλος της ζωής του αποτέλεσε τον ορίζοντα της θεωρητικο-πολιτικής του δουλειάς και των δημόσιων παρεμβάσεών του. Από τότε το έργο του Λακλάου θα αποκτήσει και θα διατηρήσει μια κεντρική θέση στο πεδίο της πολιτικής θεωρίας, επηρεάζοντας στη διαδρομή πλείστες άλλες επιστημονικές παραδόσεις και ρεύματα ιδεών. Το έργο αυτό δεν θα σταματήσει να εμπλουτίζεται και να ριζοσπαστικοποιείται, από άρθρο σε άρθρο, από βιβλίο σε βιβλίο.

Αν ήταν να ξεχωρίσω ένα από τα πολλά στοιχεία που αξίζει να κρατήσουμε από την εξαιρετικά δημιουργική διαδρομή του Λακλάου –κλείνοντας εδώ την αναδρομή σε βιογραφικά στοιχεία–, αυτό θα ήταν η απέχθειά του για τις κάθε λογής ιστορικές αναγκαιότητες, για τα κλειστά εξηγητικά σχήματα, τις εύκολες αναγωγές. Από αυτό το στοιχείο ξεκινά η ρήξη του με τον «ορθόδοξο» μαρξισμό – και  από τούτη ακριβώς την τομή ξετυλίγεται ένα εξαιρετικά δημιουργικό κουβάρι που θα επιμένει στην καθοριστική παρουσία του ενδεχομενικού στοιχείου στις ανθρώπινες υποθέσεις: τα πράγματα θα μπορούσαν πάντοτε να είναι και αλλιώς. Καμιά ανάγκη, καμιά ιστορική νομοτέλεια δεν μας φέρνει εδώ. Μια διαπίστωση που δεν οδηγεί βεβαίως στην απάθεια μπροστά στην τυχαιότητα ή την απόγνωση μπροστά στην άβυσσο του σχετικισμού, αλλά στην ανάδειξη της σημασίας της ενεργού και δημιουργικής παρέμβασης στην πάλη για την ηγεμονία. Μιας ηγεμονίας που θα ενσωματώνει αναστοχαστικά τον μερικό και επισφαλή χαρακτήρα της. Μιας ηγεμονίας που θα επιτρέπει την αυτο-υπονόμευσή της, το άνοιγμα σε μια διηνεκή ριζοσπαστικοποίηση, και που θα προβάλλει τον πολιτικό της χαρακτήρα, μη αναγόμενη σε φυσική τάξη. Τέτοια μόνο αξίζει να είναι η ηγεμονία της αριστεράς, στην οποία τόσο πίστεψε: ανοιχτή, ριζοσπαστική, ασυμβίβαστα δημοκρατική.


Για ορισμένους από εμάς το πλήγμα δεν περιορίζεται στην απώλεια ενός λαμπρού μυαλού. Το πλήγμα είναι επίσης βαθιά προσωπικό, αφού η σκέψη του Λακλάου μας καθόρισε, άλλαξε τον τρόπο που διαβάζουμε, που κατανοούμε τον κόσμο γύρω μας, που γράφουμε. Πώς αποχαιρετάς λοιπόν έναν άνθρωπο που ενώ δεν ευτύχησες ποτέ να τον γνωρίσεις προσωπικά, η δουλειά του σε έχει ωστόσο επηρεάσει με τρόπο ουσιαστικό και βαθύ;

Η απάντηση είναι πως δεν τον «αποχαιρετάς». Συνεχίζεις να αντλείς από το έργο του, να παιδεύεσαι και να το παιδεύεις, όχι αντιμετωπίζοντάς το ως ευαγγέλιο, αλλά με ματιά κριτική και αυστηρή, όπως ο ίδιος μας έμαθε να διαβάζουμε όλα τα κείμενα. Έτσι τον αποχαιρετάς, κρατώντας τον ζωντανό. 

Θα μας λείψουν σίγουρα όλα εκείνα που θα μπορούσε να μας δώσει στο μέλλον (και πόσο τα περιμέναμε μερικοί από μας…). Μόνο λίγα όμως δεν είναι αυτά που άφησε πίσω του. Πάνω σε αυτά θα συνεχίσουμε να χτίζουμε, για να καταλάβουμε λίγο καλύτερα τον κόσμο που μας περιβάλλει, για να ξεριζώνουμε τις βεβαιότητες που κάθε τόσο μας βαλτώνουν, για να ανοιχτούμε στον κόσμο της ενδεχομενικότητας, κυνηγώντας εκεί την άπιαστη εκείνη ριζοσπαστική δημοκρατία που μας αξίζει.

Αναδημοσιεύτηκε από το Red Notebook

 

Advertisements
This entry was posted in αναδημοσιεύσεις and tagged , , , . Bookmark the permalink.

...

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s